Achtergrond

Drone-PTSS: een hedendaagse vorm van ‘shell shock’

Aan het front tussen Oekraïne en Rusland worden drones inmiddels vrijwel onafgebroken ingezet voor verkenning, het opsporen van doelen en het uitvoeren van gerichte aanvallen. In het bijzonder de zogeheten FPV-drones, voorzien van explosieven, jagen soldaten de stuipen op het lijf. Deze kleine toestellen kunnen met gemak bunkers en schuttersputten binnendringen. Het kenmerkende, snerpende gezoem van hun propellers leidt ook na terugkeer tot hardnekkige angstklachten. Net als ‘shell shock’ tijdens de Eerste Wereldoorlog dreigt drone-PTSS zich te ontwikkelen tot een psychologische epidemie.

Angstklachten bij het gezoem van drones

Posttraumatische stressstoornis (PTSS) is een psychische aandoening die kan ontstaan na het meemaken van een traumatische gebeurtenis, zoals een oorlogssituatie, een ongeluk of geweld. Klachten zijn onder andere herbelevingen, prikkelbaarheid, slaapproblemen, vermijdingsgedrag en een aanhoudend gevoel van onveiligheid. Niet iedereen die een trauma meemaakt ontwikkelt PTSS, maar factoren als duur, intensiteit en onvoorspelbaarheid verhogen het risico.

Er beginnen steeds meer aanwijzingen te komen dat het typerende geluid van naderende drones een nieuwe vorm van PTSS oplevert bij frontsoldaten. Veel militairen ontwikkelen angstklachten of raken in paniek zodra ze het herkenbare gezoem horen, ook als er feitelijk geen direct gevaar dreigt. Alleen al de aanwezigheid van een drone zorgt voor stress. Deze reacties worden in de volksmond wel aangeduid als ‘drone-PTSS’ of ‘drone-stress’ – een moderne variant op het fenomeen ‘shell shock’ dat tijdens de Eerste Wereldoorlog opdook na herhaalde blootstelling aan artilleriebeschietingen. De wetenschap heeft er inmiddels ook een naam voor: dronefobie.

Net als bij shell shock is het niet per se het fysieke letsel, maar juist de constante dreiging en het gevoel nergens veilig te zijn dat het zenuwstelsel ontregelt. Het vooruitzicht dat een drone je tot in je schuilplaats kan vinden, gecombineerd met het hoge, indringende geluid, zorgt voor een voortdurende staat van hyperwaakzaamheid.

Klachten blijven na terugkeer

Na terugkeer van het front blijven veel soldaten kampen met hardnekkige psychologische klachten. Alledaagse geluiden uit de omgeving kunnen plotseling een herbeleving oproepen van de voortdurende drone-aanvallen. In een militair ziekenhuis in Kyiv is ‘drone-stress’ inmiddels de meest voorkomende angststoornis onder teruggekeerde militairen. Psychologen die deze specifieke vorm van PTSS behandelen, melden dat sommige veteranen bij het minste of geringste dekking zoeken – onder meubels of weg van het raam – alsof ze zich opnieuw op het slagveld bevinden.

Het is zelfs zo erg dat sommige veteranen al in de stress raken bij het horen van een voorbijvliegende bij. De 30-jarige Pavlo, die als dronepiloot aan het front tegen de Russen vocht, vermijdt daarom zelfs de natuur, vertelt hij in een interview met de BBC. Maar het gaat verder dan dat: ook het geluid van een grasmaaier, motorfiets of airco doet hem onmiddellijk denken aan de snerpende propellers van FPV-drones die op hem en zijn kameraden joegen.

Ook dronepiloten kunnen PTSS ontwikkelen

Opmerkelijk genoeg beperkt de psychologische impact van droneoorlogsvoering zich niet tot soldaten in de loopgraven. Ook dronepiloten die op afstand drones besturen en daarbij vijandelijke doelen of personen uitschakelen, kunnen PTSS ontwikkelen. Hoewel zij vaak op veilige afstand van het slagveld opereren, ervaren zij een intense mentale belasting. Zeker bij de inzet van traditionele militaire drones – kleine onbemande vliegtuigen die vanaf duizenden kilometers afstand worden aangestuurd – ligt een schuldgevoel voortdurend op de loer. Het doden van mensen via een scherm kan leiden tot morele stress en langdurige psychische schade.

Het realtime meekijken via de camera van de drone, het observeren van menselijke gedragingen vlak voor een aanval en het directe besef van de impact van hun handelen, kunnen leiden tot schuldgevoel, morele stress en herbelevingen. Verschillende studies in de Verenigde Staten hebben eerder al aangetoond dat ook deze vorm van ‘remote warfare’ zijn mentale tol eist. In de context van het Oekraïense conflict, waar kleine drones in grote hoeveelheden worden gebruikt om de tegenstander op te jagen, lijkt ook hier sprake van een groeiend, maar grotendeels onderbelicht probleem.

Dreigende epidemie onder frontsoldaten en burgers

Aangezien zowel Rusland als Oekraïne maandelijks tienduizenden drones produceren voor het front, is de schaal van de drone-oorlog ongekend. De psychologische gevolgen hiervan zullen zich pas ten volle openbaren wanneer soldaten na de oorlog terugkeren naar hun dagelijks leven.

Maar niet alleen militairen lopen risico op drone-PTSS. Ook burgers zijn herhaaldelijk blootgesteld aan het angstaanjagende geluid van drones. Met name de talrijke aanvallen met Shahed-kamikazedrones – luidruchtige toestellen die worden aangedreven door een tweetakt benzinemotor – hebben diepe indruk achtergelaten op de bevolking van steden als Kyiv, Charkiv en Odessa. Voor velen roept het aanzwellende gebrom al paniek op, nog voordat de explosies volgen.

Het is niet ondenkbaar dat deze vorm van drone-gerelateerde PTSS zich op grote schaal zal manifesteren, mogelijk vergelijkbaar met de massale geestelijke ontwrichting na eerdere grote conflicten. Ook lang nadat de oorlog is afgelopen zullen honderdduizenden veteranen én burgers het geluid van een drone onlosmakelijk blijven verbinden met angst, vernietiging en dood – in plaats van met de vreedzame toepassingen die de technologie óók kent.

Impact op civiele dronevluchten

De gevolgen beperken zich waarschijnlijk niet tot het slagveld of tot de inwoners van Oekraïne zelf. Ook Oekraïense vluchtelingen die in andere landen, waaronder Nederland, worden opgevangen, kunnen mogelijk heftig reageren op het gezoem van civiele drones.

Commerciële operators en hobbyisten die in de buurt van opvanglocaties vliegen, doen er daarom verstandig aan hier rekening mee te houden. Wat voor velen slechts klinkt als het vertrouwde geluid van een drone-opname, kan voor anderen een directe trigger zijn voor paniek of herbeleving van het trauma.

Avatar foto

Wiebe de Jager

Wiebe de Jager (@wdejager) is oprichter van Dronewatch en auteur van de boeken Dronefotografie en Dronevideo's maken. Wiebe is A1/A2/A3 gecertificeerd dronepiloot en beschikt over een exploitatievergunning voor de Specific categorie.

Meld je aan voor onze nieuwsbrief!

Vul je gegevens in en blijf op de hoogte!